ABD ile İran arasında gerçekleştirilen görüşmeler sonucunda Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, bir barış anlaşmasının sağlandığını ve nihai imzaların 19 Haziran’da İsviçre’de atılacağını duyurdu. ABD Başkanı Donald Trump ve İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi de bu anlaşmaya varıldığını onayladı. Ancak, bu anlaşmanın ne ölçüde uygulanacağı, iki ülke arasındaki ilişkilerin doğası gereği şimdiden merak konusu haline geldi. Peki, 1979 devriminden önce çok yakın müttefik olan İran ve ABD arasındaki ilişkiler nasıl bu duruma geldi? Tahran ve Washington arasında yaşanan 7 kritik kırılma noktası nelerdi?

ABD ile İran arasındaki ilişkilerdeki en belirgin kırılma noktası “1979 devrimi” olarak öne çıkmaktadır. Devrim öncesinde Şah Muhammed Rıza Pehlevi yönetimindeki İran, ABD ile o kadar güçlü bir ilişkiye sahipti ki, ABD’nin 39. Başkanı Jimmy Carter, 1978 yılında eşiyle birlikte Tahran’a girmişti. Ancak bu yakınlığın düşmanlığa dönüşmesi uzun sürmedi. 1979 yılında Şah’ın devrilmesiyle birlikte İran İslam Cumhuriyeti’nin ilan edilmesi, ABD’nin İran’da “Büyük Şeytan” olarak adlandırılmasına yol açtı. Bu noktadan sonra ilişkiler o denli gerildi ki, 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” olarak tanımladığı ülkeler arasında saydı.

Günümüzdeki birçok sorun, 1953 yılında yaşanan bir darbe girişimiyle başlamıştır. İran ve ABD arasındaki mevcut sorunların bazıları, 1953’te ABD ve İngiltere destekli darbe ile temellendirilmiştir. İran, zengin petrol rezervleriyle sanayisi gelişmiş ve enerjiye ihtiyaç duyan Batılı ülkeler için stratejik bir ülke konumundaydı. İngiltere, 1951 yılına kadar bu petrol kaynakları üzerinde tekel sahibiydi ve İran halkının bu konudaki görüşleri Londra için pek de önemli değildi. Ancak, bu durum 28 Nisan 1951’de Muhammed Musaddık’ın İran Başbakanı olmasıyla değişti. Musaddık, İngilizlerin İran’a ait petrol kaynaklarını kendi menfaatleri doğrultusunda kullanmasından rahatsızlık duyuyordu ve göreve geldikten kısa bir süre sonra İngiliz petrol altyapısını millileştirdi.

İngilizler, Musaddık’ın bu adımına sert bir yanıt verdi. İran Başbakanı ile ortak bir zemin bulamayacağını anlayan Londra, ABD’deki Eisenhower yönetimini ve CIA’yı darbe planı yapmaya ve uygulamaya ikna etti. Kısa sürede Musaddık’a karşı düzenlenen ilk darbe girişimi gerçekleştirildi ancak bu ilk deneme başarısız oldu ve Şah, öfkeli protestolarla karşılaşarak İran’dan kaçtı. Fakat ABD ve İngiltere’nin ikinci darbe girişimi başarılı oldu ve Musaddık görevden alındı. Şah, ülkeye geri döndü ve iktidar karşılığında ABD, İngiltere ve Fransa’nın petrol şirketlerine İran petrol endüstrisinin yüzde 40’lık kontrolünü 25 yıl süreyle veren bir anlaşmayı kabul etti. Bu gelişmeden sonra İran Şahı, ABD için stratejik müttefiklerden biri haline geldi. Sovyetler Birliği sınırına yakın, petrol açısından zengin bir ülkenin Soğuk Savaş döneminde ABD’nin yanında olması, Washington’un enerji güvenliğini artıracak ve Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’ya ulaşımını sınırlayacak önemli bir faktör olacaktı.